1953 yılı yazında bakanlar kurulundan çalışma izini çıkran Goell Eski Kahta’ya yerleştirdiği donanım ve uzman kadrosunu dağa taşır. Eski Kâhta, Horik ve Kanigüsklülerden oluşan kalabalık amele birliğinide Dağın yamacına kurduğu kampa yerleştirir.
Theresa Goell Nemrut’un Zirvesinde

  TheresaGoell Nemrut’un Zirvesinde

(Nemrut Kraliçesi -2-3)

1953 yılı yazındabakanlar kurulundan çalışma izini çıkran Goell Eski Kâhta’ya yerleştirdiği donanım ve uzman kadrosunu dağa taşır. Eski Kâhta, Horik ve Kanigüsklülerden oluşan kalabalık amele birliğinide Dağın yamacına kurduğu kampa yerleştirir. Çalışmaların yasalara uygun olarak yürütülmesini ve denetimini devlet adına takip etmekle görevli “hükümet komiseri” her şeyin yolunda olduğunu rapor edince işbaşı yapılır.

Tam her şey yoluna girdi derken, aynı sahada çalışma yapmak için izin almış ve dağın öte yamacına kampını oturtmaya çalışan, Dörner adında bir Alman ortaya çıkar. Bu durum işleri çetrefilleştirir. Almanların dağa ilgisi 80 yıldan beri süregelmektedir. Onları dağdan uzaklaştırmak mümkün değildir. İyisi mi, Pagan Tanrılarının gözetiminde adil bir anlaşma ve işbirliği yoluna gitmeyi denemektir.

Bir Yahudi kadının, krematoryumlarda canlı canlı yakılan soydaşlarının yanık kokusunun üstüne sindiği bir Alman’la bilimsel ittifak yapması akıl kârı olmasa da, Pagan Tanrılarının gizemli kuvveti düşman unsurların ruhlarına hükmederek, Nemrut’un gölgesindebir hoşgörü ve barış mucizesini gerçekleştirir

Anlaşma basittir: MsGoelldağın zirvesinde, Karl Dörner ise KommageneMabedi Arsemeia’da (Eski Kale) çalışma yapacaktır. Çalışmalardan elde edilen bulgu ve bilgiler yeterli olgunluğa ulaştığında birleştirilip kitap haline getirilecektir.

1953’ün yazında başlanan çalışmalar, belirlenen program çerçevesinde devam edip ilk etabı 1956 yılında tamamlanır. Bu süreçte iki sahada elde edilen veri ve raporlar bir Alman yayınevinin titiz çalışmayla kitap haline getirilerek 1963 yılında yayımlanır.

Kitabın esas yazarları “Frıedrıch Karl DörnerveTheesaGoell”dir, Adı ise“ARSAMEIA AM NYMPHAIOSDieAusrabungenHierotheisiondesMithradatesKallinikosvon 1953 – 1956” şeklindedir ve dili Almancadır. Ne yazık ki o değerli eseri, birçok değerli eserde olduğu gibi, Türkiye Kütüphanelerinde bulamıyoruz. Son derece titiz, akademik ve profesyonel bir çabayla hazırlanıp yayımlanan o değerli eseri ancak yabancı bir ülkenin İstanbul kütüphanesinde bulabiliyoruz.

NationalGeographic’in Makalesi (1961 yılı) Nemrut’a ilgiyi Dünya Sathına Yayar

Bayan Goell 1956’dan sonrakiçalışma sürecinde Dörner’le aralarına mesafe koyar. NationalGeographic dergisinin 1961 yılı İngilizce baskısında TheresaGoell’in anlatımlarına dayanılarak bir makale ve makaleye eşlik eden çarpıcı fotoğraflar yayımlanır. Bu etkili yayın,Nemrut Dağının yaygın bir şekilde tarih ve arkeoloji dünyasının ilgi odağı olmasına vesile olur. İlgi, aynı zamanda Bayan Goell’e olan sponsor desteğini de arttırır. Bu da Bayan Goell’in kendine olan özgüveninin güçlenmesini sağlar.Çalışmasını Kommagene Krallığı’nın başkenti olan Samsat’a kadar genişletir. Sahaya, zaman zaman Gerger mıntıkasını da dâhil eder. Samsat’ta ağırlıklı olarak arkeolojik hafriyat yaparken,Gerger mıntıkasında toprak üstü çalışmalarına ağırlık verir. Çalışma bölgesinde açıkta olan tarihi kalıntı, höyük, kaya mezarlar, kaya kitabeler gibi antik unsurlar tespit edilip konumları (adres) kayda geçilir. Ardındanprofesyonel bir fotoğrafçı bunları fotoğraflar. Başka bir ekipestampaj benzeri bir teknikle kaya yazıtların kopyalarını çıkarır.

Aynı kopyalama işlemi, bölgede tespiti yapılan bütün yazıtlara uygulanır. Hatta köylerdekikimi evlerinduvarlarına konulmuş,eski yapı vesahipsizmezar taşları üzerindekikırık dökükkabartma yazıların bile kopyaları çıkartılıp arşivlenir

Arşivlenen bu değerli materyal ihtimamla ambalajlanıp, onları okuyacak, değerlendirecek uzmanların önüne gitmek üzere Amerika’ya gönderilir.

Bu tür materyalin bir kısmının sırrı çözülüp rapor, makale, kitap ve belgesellerle dünyaya duyurulur. Bir kısmının çözümüne ise Bayan Goell’in ömrü kifayet etmez. Goell’in ölümünden sonra varisleri, o belge ve bulgularıinsanlık ve bilim adına değerlendirecek akademik bir kuruma bağışlayacaktır.

Ömrünü Nemrut’un sırlarını ifşa etmeye adayan Goell’in en çok arzuladığı şey Tümülüsün altında olduğu düşünülen I. Antiochus’un mezarını bulup ortaya çıkarmaktı. Bu amaçla birçok araştırma yaptı. Ne var ki Antiochus’un mezarının izine rastlayamadı. Şu ana kadar yapılan çalışmalarda da herhangi bir iz bulunamadı. Ortalıkta dolaşan bazı bilgiler var ise de bunlar somut verilere dayanmayıp tahminlerden ibarettir.

Goell’in Yerli Ahaliyle İlişkileri

TheresaGoell’in 1951 yılında Eski Kâhta’ya ilk gelişini hatırlamayacak kadar küçüktük. Ancak, 1950’li yılların sonlarından itibaren, yöre halkınınKürtçeye uyarlayıp “Miskuel” (MsGoell) dediği isimle tanımaya başladık.

Yerel ahalinin Mikuel’i; evinden binlerce km uzakta, tamamen yabancısı olduğu muhalif bir kültür ortamındaki bir dağın başında onca kişiye hükmedebilecek kudrette cesur bir kadındı. Bölgenin o günkü ömür ortalamasına göre yaşlı da sayılırdı.Fakat yaşlılığı gösterecek bir alamet göstermiyordu. Tombul yapısı, sıcaktan kavrulmuş benekli teni ve toz topraktan kıvır kıvır olan saçları onu tam da köylü bir kadın yapmıştı.

Goell’inkalabalık ekibinde mutlaka bir doktor olurdu. Doktorun kamptaki çadırı yerel ahalinin fahri dispanseri gibi bir işlev de görüyordu. O doktorlar, sıtma ve trahom gibi bulaşıcı hastalıklardan kırılan ahalinin, özellikle çocukların şifa umuduydu. Onların gerilip, “gidin başımdan” baş belaları der gibi bir tutumlarına tanık olmadık. Sabırla, her gelene bakmaya çalışır, gücü yeten hastalıklar için biraz ilaç verip evlerine yollardı.

Ağır vaka hastalar ise, zaman zamanMiskuel’in küçük arazi Jeep’iyle önce Kâhta’ya, olmadı Adıyaman’a taşınırdı. Kısaca o, ahali için biraz tatlısert, biraz huysuz ama son derece fedakâr bir “Pirê”ydi(Eski Kâhtalılar ona “Pirê” derdi)Muhatabı, hatta tanığı olduğu saygısızlıklara, yarım yamalak Türkçesiyle bağırıp çağırarak karşılık vermekten çekinmezdi. Miskuel’i tanıyanlar, ister ekibindeki Amerikalı biri olsun, ister yerli ahaliden biri olsun, onunla zıtlaşmak istemezdi.

Miskuel,  Eski Kâhta’da 1960’ın başından itibaren Aziz Şahin’in evinde konaklamaya başladı. Aziz Şahin Bayan Goell’in bir çeşit kâhyasıydı. Malzemesinin muhafazasından dağa nakline, çalışacak amelelerin seçiminden iaşe teminine kadar yerelde yapılması gereken tüm işlerin sorumluluğu Aziz Şahin’deydi. Ayrıca, Dağa çok yakın olan Horik ve Kanigüskê’ mezrasında da işlerini yürüten birileri vardı.

MsGoell Felç Riski İle Karşı Karşıya

Bayan Goell 1976’da Almanya’da olduğu bir sırada omurgasında bir tümör tespit edilir. Ffelce sebebiyet vermesi muhtemel olanbu tehlikeli tümör ameliyatla alınır. Nekahet dönemi iki yıl sürer. Bu süre zarfında Nemrut’un topraklarından uzak kalır. İki yılın sonunda doktorları Türkiye’ye seyahat edebilecek kadar iyileştiğin söyler. Bunun üzerine soluğu Kommagene’de alır.

Rivayet olunur ki, “Neden evlenmiyorsun?” diye soran köyün ehli sohbet kadınlarına, “Ben Nemrut’la evliyim” diye cevap verirmiş. Tabi ki bu bir latifedir, ama gerçekten MsGoell’inömrü Nemrut’un sırlarını çözmeye adanmış bir ömürdür. Bu kadar ömrü bir araştırma uğruna harcamak Bayan Goell’e yakışan tam bir bilimsel adanmışlık ve bilimsel meraktır.

Bayan Goeell ilk felç riskini ucuz atlatsa da Nemrut’un çetin iklim ve yaşam koşullarına dayanma direncini zayıflatır. Bu vesileyle hafriyat ve saha çalışmasını sonlandırır, ama Nemrut’la ilişiğini koparmaz. O güne kadar ortaya çıkarılan eserleri kalıcı olarak korumaya yönelik çaba sarf etmeye yönelir. Bunun için Türk yetkililerle sıkı bir çalışmaya girip Nemrut Dağındaki heykellerin insanın tahribatından korunması için bir koruma kadrosu ihdas ettirir.  Ayrıca,restorasyon içinbirlikte çalışma mutabakatı sağlanır. Ne var ki, 2000 metreden fazla yüksekliği olan bir dağın zirvesindeki heykelleri zorlu iklim koşullarından tam olarak koruyacak bir teknik ya da tasarımda fikir birliği sağlanamaz. Bu yöndeki çalışmalar uluslararası düzeyde halen devam etmektedir.

MsGoell’inÖlümü

MsGoell 1970’li yılların başına kadar toplamış olduğu bulguları kitap haline getirmek için çalışır, fakat ömrü yetmez.1983 yılında geçirdiği felç onu yatağa bağlı hale getirir. Yaklaşık iki yıl süren hastalık sonucunda,18 Aralık 1985’de New York’tavefat eder.

Ölümünün haberleştirildiği The New York Times’ın 21 Aralık 1985 tarihli sayısındaJoanCook’un kaleme aldığı makaledeGoell için, “Yirmi yılını harcayarak, 2000 yıllık gizemli bir uygarlığın analizini yaptı. Eski Doğu, Babil, Helenistik ve Anadolu kültüründen etkilenmiş bir bölgeyi yöneten Antiochus’un inancında, Paganizm ile Hıristiyanlık arasındaki geçiş döneminin gizemli ‘kurtuluş’ tapınmalarının kalıntılarını buldu” şeklinde önemli bir tespiti aktarılacaktır

Yine The New York Times’ın25 Mart 2006 tarihli sayısında Anıta Gates tarafından kaleme alınan “Öncü Arkeolog Teresa Goell’in Hayatını İncelemek” başlıklı yazıda TheresaGoell için yapılan belgesel filmi anlatılır. Goell’in yaşamını konu alan 2006 yapımı belgesel filmin adı “Dağın Kraliçesi”dir(Queen of theMountain) Bayan Goell’i çok iyi ifade eden bu isimdeki bir saatlik belgeselin yönetmeni yeğeni Martha Goellüstlenmiştir

TheresaGoell’in Arşivi

TheresaGoell’in1947’de başlayan ve uzun yıllar devam eden çalışmalarından oluşturduğu rapor, fotoğraf, film vb dokümanlardan oluşan arşivi kardeşi Kermit tarafından Harvard Üniversitesine bağışlanır. Bu değerli arşiv üniversiteye bağlı Schlesinger Kütüphanesi ve Semitik (Arapça, İbranice, Fenikece, Süryanice gibi birçok dili kapsayan Sami dil ailesidir) Müzesinde muhafaza edilmektedir.

O arşiv Kommagene ve Kâhtatarihinin hafızasından önemli bir kesittir.Umarım, o hafıza kayba uğramadan birileri onu olması gereken yere getirme duyarlılığını gösterir.

Kâhta Haber/Mustafa KAYAHAN

 

Yararlanılan Kaynaklardan Bazıları:

Kitaplar: Frıeıdrıch Karl Dörner/TheresaGoell,  ARSAMEIA AM NYMPHAIOS, Berlin 1963

İnternet Kaynakları Link Adresleri:

WIKIPEDIA İNGILIZCE, TheresaGoell maddesi

https://en.wikipedia.org/wiki/Theresa_Goell

JEWİSH WOMEN’S ARCHİVE: YAHUDI KADINLAR ARŞIVI

https://web.archive.org/web/20120119080904/http://jwa.org/archive/jsp/perInfo.jsp?personID=694

VOA, AMERİKA’NIN SESİ TÜRKÇE: 30 Mart 2009, Amerikan Türk Cemiyeti'nin toplantısında gösterilen 'Queen of theMountain', 'Dağın Kraliçesi' adlı belgeselle ilgili haberi:

https://www.amerikaninsesi.com/a/a-17-2009-03-30-voa7-88132032/870104.html

THE NEW YORK TIMES (NYT): 25 Aralık 2006 tarihli Sayı, Belgesel Film Yorumu

https://web.archive.org/web/20120206173110/http://www.wmm.com/filmcatalog/press/Queen_NYT.pdf

THE NEW YORK TIMES (NYT) 21 Aralık 1985 Tarihli Sayı, Goell’in ÖLÜM HABERI ve kısa hayatı

https://www.nytimes.com/1985/12/21/nyregion/theresa-goell-84-archeologist-known-for-work-in-turkey.html

ENCYCLOPAEDIA IRANICA: Antiochus

https://iranicaonline.org/articles/antiochus-of-commagene

 

 

Editör: İsmail KAYA

Bu Habere Tepkiniz Nedir? Bu haber 2020-09-17 09:52 tarihinde yayınlandı. 2239 Defa okundu.