Bu yazı, TheresaGoell’in kısa hayatını ve Nemrut mıntıkasındaki çalışmalarını konu alan üç bölümlük bir yazının ilk makalesidir.
Mustafa Kayahan

Mustafa Kayahan

mustafa.kayahan@kahtahaber.com


Theresa Goell ya da yerel ahaliden kendisi için kullanmasını istediği Mis Guel  (MsGoell) Nemrut Dağını, Okyanus ötesi ülkelere ve İngilizcenin yaygın olarak kullanıldığı uluslara tanıtan Amerikalı bayan arkeologdur.

Bu konuda etkili olan başak bir isim Alman bilim adamı Friedrich Karl Dörner’dir. Karl Dörner’in çalışmaları daha çok Avrupa’da, özellikle Almanya’da etkili olmuştur. Türkiye’deki çoğunluk akademik çevreler de Dörner’in çalışmalarını öne çıkarma kolaycılığını tercih etmişlerdir. Zira Dörner’in çalışmalarının yayımlandığı merkez Berlin’dir ve buradaki kaynaklara ulaşmak Amerika’ya kıyasla son derece kolaydır. Ayrıca, Dörner’in uluslararası çalışma sahası daha merkezi ve sınırlıdır. Buna karşın Goell’in Nemrut’la ilgili makale, belgesel, rapor ve muhtelif sunumları dünyanın her tarafına yayılmış durumdadır. Onlara ulaşmak için epeyce zaman ve çaba harcamak gerekir.

Amerikadan kalkıp binlerce km uzakta, yabancısı olduğu bir kültür ve coğrafyada bulunan bir dağın tepesinde yıllarca arkeolojik çalışma yapma cesaretini gösteren ThresaGoell’in Türkiye’deki akademik çevre ve ilgili devlet kurumları nezdinde hak ettiği ilgiyi görmediğini belirtmek isterim.

Bu yazıda, Nemrut Dağı’nın okyanus ötesi ülkelerde tanınmasına öncülük eden bu cesur bilim kadının ilginç hayat öyküsünü inceleyerek, bir Kommagene varisi olarak üstüme düşen vefa borcunu ödemeye çalışacağım.

Goell’inİlk Gençlik Yılları ve Eğitimi

TheresaBathshebaGoell, Rusya’dan ABD’ye göç etmiş orta halli bir Yahudi ailenin kızı olup 17 Temmuz 1901 yılında Yew York’ta doğar. Brooklyn’de büyür ve orada liseyi bitirir. Daha sonra Harvard Üniversitesi’ne bağlı Radcliffe Koleji’nde (Fakülte denebilir) okumaya başlar. Buradaki tahsilini 1923’de tamamlar.

Goell, Henüz üniversitedeyken kısmi ama kalıcı olan işitme kaybına uğrar. Durumunu öğrendikten hemen sonra “dudak okuma”yı öğrenip sorunun üstesinden gelir. 

Üniversitedeki üçüncü yılında, aynı okulda okumakta olan CyrusLevinthal ile evlenir. Levinthal “aile Hahamının” kardeşidir. Evlik baba Goell’in teşvikiyle gerçekleşmiştir ki bu birliktelik uzun sürmeyecektir.

Goell 1926’da İngiltere’ye taşınıp, eşiyle birlikte Cambridge Üniversitesine kaydoldur. Üniversitenin ilgili bölümünde sanat tarihi, mimarlık ve arkeoloji okuyup 1933’de lisans diplomasını alır.

1933 yılında avukat olan eşi Levinthal’dan boşanır. Bu evlilikdenJay adında bir erkek çocukları vardır.

Ortadoğu’da Çalışmaya Başlaması ve Hayatının Kırılma Noktası

Goell üniversite öğrenimini tamamladıktan sonra kariyer yapmasına ayak bağı olan kocasından da kurtulur. Peşi sıra,Amerikan Doğu Araştırmaları Okulları adına[American Schools of OrientalResearch: ASOR] saha çalışmaları yapmak üzere gelen teklifi kabul ederek soluğu Filistin’de alır. Sadık bir Siyonist olan Goell Filistin’in yanı sıra Tel Aviv, Hayfa ve Kudüs gibi şehirlerde 200’den fazla binanın tasarımında da yer alır (Henüz İsrail Devleti kurulmamıştır). Zira onun çalışma sözleşmesinde sadece arkeolojik saha çalışması yapmak değil, buna bağlı olarak modern tarzda mimari tasarımlar yapmak da vardı.

Goell, 1935 yılında New York’a döner. İlk saha çalışması deneyiminde, arkeoloji için gerekli olan çizim becerisinin eksik olduğunu fark etmiştir. Bu eksikliği gidermek üzere New York Üniversitesi Uygulamalı Güzel Sanatlar Okulunda çalışmaya başladı.

1938’de New York Güzel Sanatlar Enstitüsü’ne kaydolup, Prof. Karl Hartleylehman’ın danışmanlığında “yüksek lisans” eğitimi alır. Tezin konusu “Palmira’daki Heykellerle Yakındoğu Roma Heykelleri Arasındaki İlişki” üzerinedir.

Goell yüksek lisans çalışmalarına devam ederken danışman hocası, bundan sonraki hayatının tamamına yayılacak olan bir öneride bulunur. Bu, yeni yeni arkeolog ve tarihçilerin ilgisini çekmeye başlayan Nemrut Dağı’yla ilgilenmesi yönünde sıkı bir tavsiyesidir.

Bu arada Hitler fırtınası Avrupa’nın sınırlarını aşıp hızla dünyaya yayılmaktadır. Goell, bu vesileyle hayatının seyahatini erteleyip ordunun hizmetinde çalışmaya başlar. Ordudaki işi çizim ve sanatla ilgilidir ve geçicidir. Dünyayı kasıp kavuran savaş, Goell’in akademik çalışmalarına da sekte vurmuştur. Yeniden başlaması için savaşın bitmesi ve ortalığın sakinleşmesi gerekmektedir.

Nemrut Dağını İlk Keşif Ziyareti

Savaştan sonra bir Amerikan üniversitesi, Tarsus’ta başlattığı kazılara yönetici asistanlığı yapması için Bayan Goell’e teklifte bulunur. Goell teklifi kabul edip, 1946 yılının yaz sezonunda ilk profesyonel arkeolojik saha çalışmasına başlar.

Bayan Goell Tarsus’ta çalışmaya devam ederken, üniversitedeki danışman hocasının tavsiyesine uyarak 1947 yazında Tarsus’tan Nemrut Dağı’na bir ziyaret gerçekleştirir. Bir dağ silsilesinin yüksek tepesine konulmuş bu kutsal alanın Goell’de yarattığı heyecan kısa zamanda keşif tutkusuna dönüşür. İnsanüstü bir kuvvet tarafından yapılmış gibi, o mükemmel ve devasa heykellerin mistik sırrını çözmek, bu işe adanmış koca bir ömrün bundan sonraki biricik amacı olacaktır.

Nemrut’un Zirvesinde kazı yapmayı aklına koyan Goell, çalışma sahasını etüt etmek amacıyla 1951’de bir gezi daha yapıp kesin kararını verir: O dünya harikası dağda arkeolojik çalışma yapacak, bunun için parasal destekçi (sponsor) ve çalışma ekibi kurma arayışına girişecektir.

Nemrut’a Saha Çalışması İçin Yolculuk, Son Durak Eski Kâhta

Bayan Goell, çalışmaları için bir vakıf (Bollingen Vakfı) ve NationalGeographic topluğundan fon desteği alır. Verilen desteğin bir kısmıyla donanımını temin edip Türkiye’ye gönderir. Söz konusu donanım öyle sıradan araç gereçler değildir.  Kamp çadırından el arabasına, kazma-küreğinden insan sırtındataşınabilir muhtelif manuel vinçlere kadar mevcut olan tonlarca ağırlıktaki malzemenin tamamı Amerika ve Avrupa menşeli olup son derece kaliteli ve değerlidir.

Malzemenin gemi çıkışından  (Muhtemelen İskenderun’dan) sonraki ilk durağı Eski Kâhta’dır. O zamanlar Eski Kâhta ile Kâhta ilçe merkezi arasındaki 26 km’lik yol ham toprak olup, araçlar için tehlikeli ve zorludur. Yine de, Nuh Nebiden kalma, zamanın bir iki kamyonu malzemeyi alıp yola düşmeye cesaret eder. Yolun son noktası ise Eski Kâhta’dır.

Bayan Goell’in, veya yerli ahalinin Kürtçe telaffuzuyla Miskuel’in Eski Kâhta’daki ev sahibi, 1950’li yıllarda köy muhtarı da olan Ramazan Şahin’dir (RemêSılê). Uzun yılların Ev sahipliğini daha sonra Aziz Şahin (EziziSılê) devralacaktır

Malzeme, uygun mekânlarda depolanır.  İhtiyaç durumuna göre, eşeklerin ve katırların sırtına vurularak, yaklaşık dört-beş saat süren dik ve yer yer sarp kayalık olan zorlu patika yoldan Nemrut’un tepesine nakledilir. Kazı sezonu bittikten sonra aynı işlem dönüş için tekrarlanır.

Miskuel’in kendisinin dağa ulaşımı da katır sırtında gerçekleşmektedir. Dağla bağlantılı sahalara ulaşmak için kullanılan en ideal ulaşım aracı yine katırdır.

İlçe merkezi ve ötesi şehirlere gitmesi durumunda kullandığı küçük bir arazi Jeep’i vardır. Aracı, genellikle Goell’inekibinden biri kullanır, zorunlu haller dışında, kendisi direksiyona geçmez.

Kâhta Haber/Mustafa KAYAHAN

 

Yararlanılan Kaynaklardan Bazıları:

Kitaplar: Frıeıdrıch Karl Dörner/TheresaGoell,  ARSAMEIA AM NYMPHAIOS, Berlin 1963

İnternet Kaynakları Link Adresleri:

WIKIPEDIA İNGILIZCE, TheresaGoell maddesi

https://en.wikipedia.org/wiki/Theresa_Goell

JEWİSH WOMEN’S ARCHİVE: YAHUDI KADINLAR ARŞIVI

https://web.archive.org/web/20120119080904/http://jwa.org/archive/jsp/perInfo.jsp?personID=694

VOA, AMERİKA’NIN SESİ TÜRKÇE: 30 Mart 2009, Amerikan Türk Cemiyeti'nin toplantısında gösterilen 'Queen of theMountain', 'Dağın Kraliçesi' adlı belgesell ilgili haberi:

https://www.amerikaninsesi.com/a/a-17-2009-03-30-voa7-88132032/870104.html

THE NEW YORK TIMES (NYT): 25 Aralık 2006 tarihli Sayı, Belgesel Film Yorumu

https://web.archive.org/web/20120206173110/http://www.wmm.com/filmcatalog/press/Queen_NYT.pdf

THE NEW YORK TIMES (NYT) 21 Aralık 1985 Tarihli Sayı, Goell’in ÖLÜM HABERI ve kısa hayatı

https://www.nytimes.com/1985/12/21/nyregion/theresa-goell-84-archeologist-known-for-work-in-turkey.html

ENCYCLOPAEDIA IRANICA: Antiochus

https://iranicaonline.org/articles/antiochus-of-commagene

 

Bu Yazıya Tepkiniz Nedir? Bu yazı 3 hafta önce yayınlandı. 1844 Defa okundu.