Mustafa Kayahan/Kâhta Haber

Osmanlı Devleti’nde çağdaş sivil eğitimi yaygınlaştırma girişimi 1869 yılında çıkarılan “Maarifi Umumiye Nizamnamesi” ve bu nizamnameye dayanarak “mahalle mektepleri”nin Sıbyan mektepleri”ne dönüştürmesiyle başlar.

Söz konusu ıslahat (reform) çabalarına girişmeden önce, temel eğitim, uzunca yıllar ahalinin kendi imkanlarıyla ayakta tutmaya çalıştıkları “Mahalle Mektepleri” üzerinden yürümüştür. Bu mekteplerin sıkı tutulan bir müfredatı, öğrencilerin yaşı ve mektebe devamla ilgili yerleşik yazılı bir nizamı da yoktur. Mektep binasının inşa ve onarımından “hoca”ya ödenecek ayni veya nakdi maaşa kadar her şey mahallelinin gönlünden kopanı vermeye bağlıdır.

Mahalle veya köy halkının “hoca”dan öğretmesini istediği bilgiler çocuklarına Kuranı Kerim’i okumasını ve İslam’ın temel kurallarını öğretip uygulamasıdır. Yazı yazmak için ne bir ihtiyaç ne de bir talep vardır. Durum böyle olunca Osmanlı’da okuma, çoğunlukla, ezberden öteye geçememiştir.

Nihayet, eğitimdeki ıslahat (reformlar) için ciddi adımlar atılır ve bunun için Fransız eğitim bakanlığından kapsamlı bir maarif nizamnamesi taslağı alınır. Devrin “Merkez Maarif Komisyonu” öz konusu örneği biraz kırparak “Maarifi Umumiye Nizamnamesi” adıyla padişah iradesinden onay almasını sağlar.

Nizamname, bu günkü adıyla yönetmelik, Maarif Nezareti’nin (Eğitim Bakanlığı) Eğitim öğretimin tüm kademeleri ve teşkilat yapısıyla ilgili ayrıntılı bir düzenleme sunmaktadır. Bu yazımızda nizamnamenin amir hükmü olan ve günümüz ilkokullarının ilk düzenli örnekleri sayılan “sıbyan mektepleri”ni ele alacağız.

Bu mektepler günümüz ilkokulların ilk şekli olup 198 maddelik Maarifi Umumiye Nizamnamesinin 3 ve 17. Maddeleri arasında ele alınmaktadır. Buna göre her mahalle veya her köyde (nüfusları az olması halinde iki mahalle veya köy için ortak bir okul olacak) bir sıbyan mektebi bulunacaktır. Mahalle veya köyler müslim ve gayrimüslimlerden oluşmuşsa Müslüman çocuklar için ayrı, gayrimüslim çocukları için ayrı okul olacaktır.

Sıbyan mekteplerinin inşa ve onarım masrafları; öğretmenlerinin maaş ve sair masrafları, mahalle veya köyün ilgili cemaatleri (dernek) tarafından, yani yerel ahali tarafından karşılanacaktır. Mektep için gerekli öğretmenler, “muallim nizamnamesine” göre seçilip tayin edilecektir.

Bu mekteplerinin tahsil süresi dört (dört) sene olup aşağıda belirtilen dersler öğretilecektir:

“Yeni Usul” öğretime göre alfabe: Gayrimüslim çocuklarının sınıflarında bu ders kendi dillerinde verilecektir.

Kuranı Kerim, Tecvit; bu dersler Gayri Müslim okullarında kendi dini usulüne göre işlenecektir.

Ahlak ve İlmihal: Bu dersleri de ilgili dinin kendi ruhani reisleri (Din ileri gelenleri) tarafından tayin olunan kişilerce okutulacaktır.

Yazı eğitimi, kısa fen hesabı, Osmanlı Tarihi, coğrafya, faydalı bilgiler (Sanayi, bayındırlık vs.), toplama: Bu dersler gayrimüslim sınıflarında kendi lisanlarıyla okutulacaktır.

Söz konusu derslerden herhangi birinin iptali veya değiştirilmesi Eğitim Bakanlığının iznine bağlıdır.

Sıbyan mekteplerinde Müslim ve Gayrimüslim sınıfları bayram ve dinlerinin özel günlerinde, bütün okullar ise “Cülus” günleri (padişahın tahta çıktığı gün) dışında sabah ve öğleden sonra olmak üzere günde iki kısım (kıta) ders yaparlar. Hocalar günün her iki bölümünde yoklama yapıp çocukların devam durumunun kayıt altına almak zorundadır.

Sıbyan mekteplerine devam mecburi olup kızlar için bu devam süresi 6 yaşından 10 yaşına, erkekler de ise 7 yaşından 11 yaşına kadardır.

Okulun bulunduğu çevrenin ihtiyar heyeti her yıl, okul çağına gelmiş çocukların ve bakmakla mükellef olan kişilerin isimlerini liste yapıp onaylayıp ve mektep hocasına teslim edecektir.

Okula devam mecburi olup ayda üç defa devamsızlık yapan çocukların velileri ihtiyar heyeti tarafından önce uyarılır. Şayet çocuklarını göndermemekte direnirlerse ceza olarak 5 (beş) kuruşla 100 (yüz kuruş) arasında, nakdi olarak tahsil edilip maarif sandığına teslim edilecektir. Bu cezadan sonra da okula göndermeme devam ederse mahalli hükümet tarafından çocuk cebren okula alınacaktır.

Sıbyan mektebini bitiren talebe, imtihan nizamnamesi hükmüne uygun olarak düzenlenmiş diploma ile imtihansız olarak rüştiye mektebine kabul edilecektir

KIZ SIBYAN MEKTEPLERİ

Kız sıbyan mektepleri, erkek öğrencilerle karışık olmama dışında, erkek sıbyan mekteplerinin kurallarına tabir.

Kaynak: 1) Takvimi Vekayi’nin Hicri, 6 Cemaziyülevvel 1286 (M.14 Ağustos 1859) tarih ve 1125. sayısı